«Η ζωή εν Τάφω»

στις

Περνάω τυχαία απ’ έξω.

Βλέπω δεκάδες αναμμένα καντήλια. Ποιόν τιμούμε μέσω αυτής της περίεργης ενθύμησης;

giannis Tsoumalis Photography
giannis Tsoumalis Photography

Τους 120 εκτελεσθέντες εν Αγρινίω υπό γερμανική κατοχή το Πάσχα του 1944. Η έκθεση των έργων που τιμούν τους πεσόντες ονομάζεται «Η Ζωή εν Τάφω» και για αυτή τη δουλειά υψηλής αισθητικής και συγκινησιακού ύψους ευθύνεται ο συντοπίτης Θανάσης Βαλαώρας. Εντυπωσιασμένος και μετ’ αδείας άρχισα να φωτογραφίζω συγκινημένος. Του ζήτησα να μου πει κάποια πράγματα για όσα εκτίθενται και με μεγάλη χαρά δέχτηκε. Τον ευχαριστώ από καρδιάς για τη σύντομη συζήτησή μας.

giannis Tsoumalis Photography
giannis Tsoumalis Photography

Η αφορμή;

«Στις 9 Απρίλη 1944 καθώς μια αμαξοστοιχία από τη Σταμνά (χωριό κοντά στο Αγρίνιο) με πολεμικό υλικό και με Γερμανούς κατευθυνόταν  προς το Αγρίνιο, δέχθηκε επίθεση από εκατό αντάρτες με αποτέλεσμα να σκοτωθούν  δώδεκα Γερμανοί εκ των οποίων ένας συνταγματάρχης των Ες-Ες. Σε αντίποινα αυτής της πράξης αποφάσισαν οι Γερμανοί να εκτελέσουν για κάθε ένα Γερμανό δέκα Έλληνες».

giannis Tsoumalis Photography
giannis Tsoumalis Photography

«Η εκτέλεση αποφασίστηκε να γίνει Μ. Παρασκευή πρωί, που φέτος πέφτει την ίδια μέρα με εκείνη πριν από 73 χρόνια (14 Απρίλη)» .

«Στο χωριό αυτό βρήκαν οι Γερμανοί πάνω σε μία έδρα τα γράμματα «Ε.Α.Μ.». Βγήκαν έξω και είπαν «Όποιος είναι από 18 ως 65 να έρθει μαζί μας»

«Οι 120, που εκτελέστηκαν, ήταν ήδη φυλακισμένοι στις φυλακές Μακρή και στις αποθήκες του Παναγόπουλου -όπου ήταν ο στρατωνισμός των ταγμάτων ασφαλείας και τόπος μεταγωγής των κρατουμένων- και πολλοί αρτίως συλληφθέντες  μετά το σαμποτάζ  από διάφορα χωριά, κυρίως από το Παναιτώλιο και τη Μακρυνεία. Και 24 άτομα από τη Κρυοπηγή Πρεβέζης. Στο χωριό αυτό βρήκαν οι Γερμανοί πάνω σε μία έδρα τα γράμματα «Ε.Α.Μ.». Βγήκαν έξω και είπαν «Όποιος είναι από 18 ως 65 να έρθει μαζί μας». Και πήγαν 29 άτομα, όλο το χωριό δηλαδή, τα 5 αρρώστησαν και τα πήγαν στο νοσοκομείο και τους υπόλοιπους τους έφεραν στις αποθήκες Παναγόπουλου. Τους εκτέλεσαν πρώτους».

«Οι Γερμανοί ήταν ικανοποιημένοι με εξήντα άτομα. Ο Τολιόπουλος, όμως, και οι Ταγματασφαλίτες, των οποίων ήταν επικεφαλής, επέμεναν για περισσότερους…»

giannis Tsoumalis Photography
giannis Tsoumalis Photography

«Ρόλο καθοριστικό παίζει εδώ ο Γ. Τολιόπουλος , διοικητής Ταγμάτων Ασφαλείας Αγρινίου κι ένας από τους πιο αιμοσταγείς συνεργάτες των Γερμανών. Πέθανε το 1962, πλήρης τιμών,  με βαθμό Συνταγματάρχη σε νοσοκομείο στη Πάτρα  και ήταν υπεύθυνος και για προσωπικές εκτελέσεις κυρίως γυναικών κρατουμένων και υπεύθυνος και για την εκτέλεση της Δημάδη. Είχε έρθει περίπου δυο μήνες νωρίτερα στο Αγρίνιο με 300 Ταγματασφαλίτες, οι οποίοι μέσα σε δυο εβδομάδες ανέρχονταν στους χίλιους άνδρες».

«Οι Γερμανοί ήταν ικανοποιημένοι με εξήντα άτομα».

«Ο Τολιόπουλος, όμως, και οι Ταγματασφαλίτες, των οποίων ήταν επικεφαλής, επέμεναν για περισσότερους και αποφασίστηκε ο αριθμός αυτός στους 120 προς εκτέλεση  τη Μεγάλη Παρασκευή».

«Κατά τις 05:30  το πρωί φωνάξανε στον προαύλιο χώρο των φυλακών Μακρή τους κρατουμένους, τους έγδυσαν αφήνοντάς τους μόνο με το εσώρουχό τους. Έπειτα άρχισαν να εκφωνούν άπαξ τον κατάλογο με τους 120 μελλοθάνατους».

giannis Tsoumalis Photography
giannis Tsoumalis Photography

«Οι κρατούμενοι είχαν μεγάλη ανησυχία, γιατί από τις 04:00 άκουγαν να σκάβουνε τάφους κάποιοι άλλοι φυλακισμένοι από τις φυλακές Παναγόπουλου, λίγο πιο πάνω από τις φυλακές Μακρή, όπου η γη ήταν πιο μαλακή. Σε εκείνη τη γη (χωράφι σιταριού), που έτυχε (!) να είναι ιδιοκτησία του Σούλου, ενός από αυτούς που κρέμασαν και έθαψαν εκεί, έσκαψαν τους μελλούμενους τάφους. Και μετά ανά δεκάδες τους πήγαιναν για εκτέλεση».

«Και άκουγαν …άκουγαν…Σε δύο ώρες περίπου είχαν τελειώσει»

«Κάποιο κοριτσάκι τότε, ηλικιωμένη πια σήμερα, είχε ανέβει, όπως μου είπε,  στο μπαλκόνι του σπιτιού της και είχε πεδίο όρασης. Τους  θυμάται πρώτα να πέφτουν και μετά να ακούγεται ο κρότος. Της έμεινε σε όλη της τη ζωή, αυτή η εικόνα».

giannis Tsoumalis Photography
giannis Tsoumalis Photography

«Μια γυναίκα (μαρτυρία που έχω αυτή) που έφτιαχνε εκείνη την ώρα τον Χριστό στη διπλανή από τον τόπο εκτέλεσης εκκλησία – θυμήσου ότι ήταν Μ. Πέμπτη- φοβήθηκε όταν είδε μαζί με άλλες γυναίκες τους Γερμανούς να τις κλειδώνουν στην εκκλησία. Από εκεί άκουγαν τις εκτελέσεις. Και άκουγαν …άκουγαν…Σε δύο ώρες περίπου είχαν τελειώσει».

«Η αγωνία ήταν σε όλη τη πόλη. Δεν ήξεραν ποιοι εκτελέστηκαν. Κρεμάσανε πρώτα τον Αναστασιάδη. Αυτός είχε γεννηθεί στη Ρωσία, έμενε στη Βέροια και ήταν εδώ τοπογράφος μηχανικός, υπάλληλος στην Αγροτική Τράπεζα, στέλεχος του Κόμματος. Μετά τον Σούλο, στου οποίου το σιταροχώραφο θάφτηκαν όλοι και τέλος τον Σαλάκο.  Νέα παιδιά αυτά. Ο Σαλάκος αναγνώρισε τον δήμιο του, τον Γεωργόπουλο και του είπε : «θα σε εκδικηθεί το Αγρίνιο καργιόλη». Οι άλλοι έφυγαν ήσυχα.  Τα πόδια τους ήταν κοντά στο έδαφος. Πάνω σε μαξιλάρια, που τους τα τράβηξαν. Μείνανε κρεμασμένοι εκεί από το πρωί της Μ. Παρασκευής μέχρι το μεσημέρι του Μ. Σαββάτου, σχεδόν τριάντα ώρες. Βρόμισαν».

giannis Tsoumalis Photography
giannis Tsoumalis Photography

«Το μεσημέρι του Σαββάτου τους πετάξανε μέσα και οι τάφοι όλων των 120 σκεπάστηκαν. Μέχρι τότε τα πτώματα ήταν εκτεθειμένα με μια άσπρη σκόνη, η οποία μύριζε πολύ. Έχω μαρτυρίες ανθρώπων που θυμούνται εκείνη τη μυρωδιά, μυρωδιά θανάτου».

giannis Tsoumalis Photography
giannis Tsoumalis Photography

«Κάποιοι Γερμανοί και κάποιοι Ταγματασφαλίτες έσωσαν ανθρώπους. Είναι περίεργο το πώς η μοίρα σε πάει από εδώ και από εκεί. Πριν λίγες μέρες συνάντησα τη πρωτότοκη κόρη, 85 χρονών σήμερα, κάποιου από τους εκτελεσμένους. Αυτός άφησε πίσω τρεις κόρες, τη μάνα του και τη γυναίκα του. Μου είπε η κόρη, λοιπόν, -δε ξέρω κατά πόσο είναι αλήθεια- ότι είχαν συμφωνήσει δύο μέρες πριν την εκτέλεση να τον κάνουν Ταγματασφαλίτη, για να σώσει την οικογένειά του. Γίνεσαι ήρωας, μάρτυρας ή προδότης μέσα σε μια στιγμή».

«Μείνανε κρεμασμένοι εκεί από το πρωί της Μ. Παρασκευής μέχρι το μεσημέρι του Μ. Σαββάτου, σχεδόν τριάντα ώρες. Βρόμισαν».

Έχετε μια κοπέλα στο σταυρό.

Παντού είναι μια γυναίκα. Εμένα με ενδιαφέρει το ανθρώπινο. Οι κοπέλες που ήταν αρραβωνιασμένες κλπ. Είναι τραγικό θύμα ενός πολέμου και το εύκολο θύμα του εξευτελισμού γυναίκα.  

«Να μη φανεί το έγκλημα, ότι Έλληνες σκότωσαν Έλληνες, ορθόδοξοι σκότωσαν ορθόδοξους και τους άφησαν άταφους Μ. Παρασκευή για τριάντα ώρες».

giannis Tsoumalis Photography
giannis Tsoumalis Photography

 

Κάτι που παρατηρήσατε στο κόσμο που έρχεται και βλέπει την έκθεση; Ξέρουν την ιστορία;

Πολύ γενικά. Είναι ένοχο μυστικό, γιατί εκτελέστηκαν από Έλληνες κυρίως. Κάποιοι μάλιστα πληρώθηκαν, γιατί όλα έχουν μια τιμή. Πολύ αργότερα, όταν απελευθερώθηκε το Αγρίνιο, οι κρατούντες στα πιστοποιητικά θανάτου έγραφαν για όσους εκτελέστηκαν «εκτελεσθείς από Γερμανούς». Όχι από Έλληνες. Να μη φανεί το έγκλημα, ότι Έλληνες σκότωσαν Έλληνες, ορθόδοξοι σκότωσαν ορθόδοξους και τους άφησαν άταφους Μ. Παρασκευή για τριάντα ώρες».

giannis Tsoumalis Photography
giannis Tsoumalis Photography

Κάνατε έρευνα για όλα αυτά;

«Ναι. Ξεκίνησα από μία εργασία του γιου μου, όπου ο καθηγητής τούς είχε βάλει να ψάξουν σχετικά. Πήγα και βρήκα μια γυναίκα, που τότε ήταν 11 χρονών και μου έκανε μια εκπληκτική αφήγηση, την οποία και δημοσίευσα. Και ξεκίνησα να ψάχνω. Υπάρχουν στοιχεία αναλυτικότατα και πολλά από αυτά δημοσίευσα. Βέβαια, θέλει πολλή προσοχή να βρεις που ξεκινά το ψέμα και τελειώνει η αλήθεια. Σημασία, βέβαια, δεν έχει αυτό. Σημασία έχει ο πόνος αυτών των ανθρώπων».

«Ο Χατζηελευθερίου είχε μαγαζί μπροστά εδώ στην εκκλησία, την Παναγία. Πουλούσε τσόκαρα. Και δεν ήξερε ότι είχε σκοτωθεί το παιδί του. Μεγάλη Παρασκευή το απόγευμα ήρθε να ανοίξει το μαγαζί. Ανεβάζει τα ρολά, μπαίνει μέσα και λίγη ώρα αργότερα εμφανίζεται ένας γνωστός του Ταγματασφαλίτης. Του έδωσε ένα μαντίλι με δυο-τρία πράγματα του παιδιού του. Έτσι κατάλαβε ότι το παιδί του εκτελέσθηκε».

giannis Tsoumalis Photography
giannis Tsoumalis Photography

Μπαίνω μέσα και εκ δεξιών εκτίθεται μια μικρή λεκάνη με νερό. «Νίπτω τας χείρας» μου και γυρίζω στα αριστερά, όπου βλέπω έναν Σταυρό. Ποιός τον κουβάλησε; Στην έξοδό μου από εκεί ο Σταυρός ήταν εκ δεξιών και ο νιπτήρας εξ ευωνύμων. Ποιός έπλενε τα χέρια του απαλλασσόμενος; Στην είσοδο μου η Αριστερά εσταυρώθη και η Δεξιά έπλενε τα χέρια της χωρίς ευθύνη και στην έξοδο μου το αντίστροφο. Άλλαξαν οι ρόλοι μέσα σε μία ώρα, όπως ακριβώς στον εμφύλιο σπαραγμό μας. Να ένα στοιχείο της έκθεσης ακριβοθώρητο σχεδόν στη νηχιλιστική μας  την εποχή : ο πόνος αδιάφορος από πλευρές, ο αγώνας για μιαν ελευθερία που μετά πουλήθηκε. Αυτοί που φεύγουν …ο θάνατος. Αυτοί που μένουν … η θλίψη και τα βάσανα. Μια γυναίκα στο Σταυρό (άλλο έκθεμα), η μάνα, η αδερφή, η αγαπημένη…

giannis Tsoumalis Photography
giannis Tsoumalis Photography

Τρία ξύλα σμιλεμένα να παριστούν τρεις Σταυρούς καρφωμένα σε σιτάρι, συμβολικά, γιατί σε χωράφι με σιτάρι θάψανε τους 120. Εκεί θα φύτρωνε από τη σήψη πατριωτών τροφή μελλόντων, αφανών Ταγματασφαλιτών σε μια χώρα που η πατρίδα, η θρησκεία και η οικογένεια είναι έννοιες «νοικοκυραίων» δεξιών. Σα να μου απαντά ένα μανουάλι φτιαγμένο από κάλυκες ως θέσεις κεριών, που εκτίθεται λίγο πιο κάτω. Πολιτική πράξη η έκθεση τούτη εδώ. Πέρα από τη ταύτιση της ημερομηνίας εκείνης της Μ. Παρασκευής του 1944 με αυτή του 2017, η τίμηση αντιστασιακών μέσα από τη βδομάδα των παθών φανερώνει πως η πατρίδα και η αγάπη για το θεό (του καθενός) δεν είναι υπόθεση εθνικιστικής δεξιάς.

Τα κεριά αργολιώνουν σε  θέσεις φαινομενικά τυχαίες. Τυχαίες, όμως, διόλου οι θέσεις εκείνων των 120. Ήξεραν για τι πάλευαν, ανεξάρτητα από το αν θα ζούσαν, για να απολαύσουν ύστερα. Να γιατί μια ιδέα αλλάζει τον κόσμο. Γιατί μπορεί να φουσκώσει τη ψυχή σου και το σώμα να τολμήσει το υπεράνθρωπο. Νίτσε ακούς; Κάπου εκεί θα συζητά με τον κύριο Κέλλερ, τον χάρτινο ήρωα του Άρθουρ Μίλλερ στο «Ήταν όλου τους παιδιά μου». Θέμα συζήτησης : Ποιό καλό να επιλέξω; Το δικό μου; Της οικογένειάς μου; Της πατρίδας μου; Κι αυτοί οι 120 και άλλοι τόσοι να απαντούν στους «γραφιάδες», όπως θα έλεγε ο Γιώργος ο Ζορμπάς με τη ζωή τους, με το θάνατό τους.

giannis Tsoumalis Photography
giannis Tsoumalis Photography


Στο τέλος ρώτησα και κάτι άλλο.

Τι θέλετε να πετύχετε με την έκθεση;

«Η ουσία είναι να μείνει ένα λιθαράκι στη συλλογική μνήμη, πέρα από τα ονόματα στους δρόμους. Μέσα στους 120 βρεθήκανε και δυο Ιταλοί, ο Mario και ο Antonio. Δε τους ξέρει κανείς. Δεν τους έκλαψε κανείς. Παιδιά σαν κι εσένα ήταν. Τι δουλειά είχαν με το Αγρίνιο; Ποια μάνα ακόμα ελπίζει; Αντίθετα, οι Γερμανοί ήταν οργανωμένοι. Με τη πτώση του τείχους ό, τι είχε απομείνει από τα πτώματα των Γερμανών στο νεκροταφείο του Αγρινίου μεταφέρθηκαν στη Γερμανία. Γύρισαν οι νεκροί στις οικογένειές τους».

giannis Tsoumalis Photography
giannis Tsoumalis Photography

«Δε μπορείς να πεις… εμείς τιμούμε τον άγνωστο στρατιώτη» σκέφτηκα να πω με τόνο ειρωνείας. Ένα μνημείο να γεμίζει στεφάνια σε εθνικές επετείους. Και σε αυτό το μνημείο να συνοψίζονται πολύτιμες ζωές που φαίνονται αδιάφορες λόγω μαζικότητας. Κάποτε είχα δει έναν υπέργηρο παππού να κλαίει μπροστά σ’ ένα μνημείο μετά το τέλος των επισημοτήτων. Το μνημείο ήταν γεμάτο με στεφάνια τιμών. Αθόρυβα πήγε και άφησε ένα μικρό λουλούδι. Ίδιο χρώμα. Ίδιο μέγεθος. Μα πολύ πιο λαμπερό από τα άλλα. Ίσως για αυτόν να είχε ονοματεπώνυμο το λουλούδι. Ίσως κήδευε ξανά όσους αγάπησε, όσα πίστεψε…

 

giannis Tsoumalis Photography
giannis Tsoumalis Photography

«Κάτι που σας έκανε εντύπωση στην έρευνα σας»;

«Μόλις εκτελέσθηκαν οι 120, πολλοί από τους συγγενείς τσακώνονταν τίνος είναι το σκαλτσούνι, τίνος είναι το μαντήλι κλπ.. Τσακώνονταν πάνω στα πτώματα».

Μειδίασα ως ένδειξη αγανάκτησης.

 «Ω της παραφροσύνης».

Από κάπου ακούστηκε ένας κρότος…

 μία σφαίρα που σκότωσε,

ένα καρφί που κάρφωσε,

ένας κόκκος σιταριού, που μ’ έθρεψε, έσκασε και ευωδίασε…

«Ω γλυκύ μου έαρ» χρωστάω σε ποιητές κι αγνώστους αγωνιστές πολλά…

«Εσχίσθη το καταπέτασμα» κι η γη να χτυπά πλέον με παλμούς…

«ωραίους σαν από παλιό τύμπανο! Κάτι γίνεται…κάτι γίνεται!» Με τις δύο τελευταίες φράσεις τελειώνει το «Μεγάλο μας Τσίρκο» ο Ιάκωβος Καμπανέλλης. Μιαν αλλαγή. Μονάχα μιαν αλλαγή.

Κάτι γίνεται…;

Κάτι γίνεται;

Κάτι;

Γίνεται;

;

 

Η έκθεση βρίσκεται στον αύλειο χώρο των καπναποθηκών Παπαστράτου (είσοδος από Αναστασιάδη), είναι ανοικτή καθημερινά 8-12μ.μ. και διαρκεί ως τις 23 Απριλίου.

 

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s